Het stelsel van sociale zekerheid

Concepts

Het Nederlandse stelsel op niveau 4

Karin bij VGS heeft een breed overzicht van de sociale zekerheid nodig: niet alleen wát de regelingen zijn, maar ook hoe ze worden gefinancierd, welke premiepercentages gelden en hoe de Participatiewet in de praktijk uitwerkt. Op niveau 4 gaat het verder dan herkennen — je moet de systematiek begrijpen en toepassen.

Het stelsel bestaat uit drie pijlers:

1. **Sociale verzekeringen** — premiegefinancierd (werknemers- en volksverzekeringen)
2. **Sociale voorzieningen** — belastinggefinancierd (bijstand, IOAW, IOAZ)
3. **Inkomensafhankelijke regelingen** — toeslagen (zorgtoeslag, huurtoeslag, etc.)

Werknemersverzekeringen: wie en hoe gefinancierd?

Werknemersverzekeringen gelden alleen voor werknemers in echte of fictieve dienstbetrekking. Ze worden via de loonaangifte gefinancierd.

ZW — Ziektewet | Vangnet bij ziekte zonder werkgever
Doelgroep: werknemers zonder loondoorbetalingsplichtige werkgever
Uitkering: 70% dagloon via UWV, max. 104 weken
Premie: sectorfonds (via werkgever, gedifferentieerd per sector)
Eigen risico mogelijk: werkgever kan eigenrisicodrager ZW worden
---
WIA — Wet werk en inkomen naar arbeidsvermogen | Langdurig AO
Doelgroep: na 104 weken ziekte, ≥35% arbeidsongeschikt
IVA: ≥80% + duurzaam → 75% dagloon
WGA: 35-80% of tijdelijk volledig → inkomensafhankelijk
Premie: Whk-premie werkgever (gedifferentieerd: sectorpremie of individueel)
---
WW — Werkloosheidswet | Werkloosheid
Doelgroep: werknemers die baan verliezen, niet verwijtbaar
Uitkering: 2 mnd 75%, daarna 70% dagloon; max 24 maanden
Premie: lage AWf-premie (vaste contracten) en hoge AWf-premie (flex-contracten)
Onderscheid lage/hoge premie: prikkel voor vaste contracten

> EXAMTIP: Vanaf 2020 geldt een gedifferentieerde WW-premie: lage AWf-premie voor vaste contracten (schriftelijke arbeidsovereenkomst voor onbepaalde tijd, niet oproepcontract) en hoge AWf-premie voor flexibele contracten. Dit onderscheid is examrelevant op niveau 4.

Premiepercentages werknemersverzekeringen (2026)

PREMIEPERCENTAGES WERKNEMERSVERZEKERINGEN 2026

Premie                    | Wie betaalt  | Percentage (indicatief 2026)
--------------------------|--------------|------------------------------
AWf-premie laag (vaste WN)| Werkgever    | 2,64%
AWf-premie hoog (flex WN) | Werkgever    | 7,64%
Whk-premie WGA/ZW         | Werkgever    | gedifferentieerd (sector/individ)
  Sectorpremie (klein WG) |              | variabel per sector
  Individuele premie (groot)             | afhankelijk eigen verzuim
UFO-premie (overheid)     | Werkgever    | aparte regeling overheidswerkgevers

Maximaal SV-loon 2026:     € 71.628 per jaar (premie alleen over dit maximum)
Boven dit maximum: geen premie werknemersverzekeringen verschuldigd

Volksverzekeringen: kenmerken en premies

Volksverzekeringen gelden voor iedereen die in Nederland woont of werkt — dus ook niet-werknemers.

AOW — Algemene Ouderdomswet | Ouderdomspensioen
Doelgroep: iedereen in NL na bereiken AOW-leeftijd (nu 67 jaar)
Premie: 17,90% (2026) over box 1 inkomen tot € 38.441
Opbouw: 2% per jaar verblijf/werken in NL (max 50 jaar = 100%)
Uitvoerder: SVB
---
ANW — Algemene Nabestaandenwet | Nabestaanden
Doelgroep: partner/kinderen bij overlijden kostwinner
Voorwaarden: nabestaande < AOW-leeftijd + zorg voor kind <18 of AO
Premie: opgenomen in gecombineerde heffingskorting
Uitvoerder: SVB
---
AKW — Algemene Kinderbijslagwet | Kinderbijslag
Doelgroep: ouders/verzorgers kinderen tot 18 jaar
Gefinancierd: via belastingmiddelen (geen aparte premie)
Geen inkomenseis
Uitvoerder: SVB
---
Wlz — Wet langdurige zorg | Zware zorg
Doelgroep: mensen die 24/7 intensieve zorg nodig hebben (duurzaam)
Premie: 9,65% (2026) over box 1 inkomen tot € 38.441
Indicatiestelling: CIZ
Uitvoerder: zorgkantoren namens zorgverzekeraars

> EXAMTIP: De premies volksverzekeringen (AOW 17,90% + Wlz 9,65% = totaal 27,55% in 2026) worden geheven via de inkomstenbelasting (gecombineerde heffing). Ze worden berekend over box 1 inkomen tot het eerste tariefschijfplafond. Dit is anders dan de werknemersverzekeringspremies die via de loonaangifte lopen.

Sociale voorzieningen: de Participatiewet verdiept

De Participatiewet (2015) vervangt de vroegere WWB, de Wsw en een deel van de Wajong. Het is de onderste vangnet voor mensen zonder inkomen én zonder verzekeringsrecht.

PARTICIPATIEWET — VERDIEPING ASZ4

Doelgroep:
- Mensen zonder inkomen die niet in aanmerking komen voor WW, WIA of andere uitkering
- Mensen met beperkt arbeidsvermogen die niet bij reguliere werkgever terecht kunnen
- Vroeger: bijstandsgerechtigden (WWB), Wsw-werknemers, gedeeltelijke Wajong

Normbedragen bijstand (2026, indicatief):
- Alleenstaande: 70% van het nettominimumloon (± € 1.239/mnd)
- Alleenstaande ouder: 90% van het nettominimumloon
- Echtpaar/samenwonenden: 100% van het nettominimumloon (elk 50%)

Eigen bijdrage en vermogensgrens:
- Aanwezig eigen vermogen boven vrijgesteld bedrag: wordt afgebouwd
  (vrijgesteld: ca. € 7.575 voor alleenstaande, 2026)
- Eigen woning: overwaarde telt mee (maar geen gedwongen verkoop altijd)

Re-integratieverplichting:
- Gemeente legt actieve plicht op: meewerken aan trajecten, solliciteren
- Tegenprestatie: gemeente kan "tegenprestatie" opleggen (vrijwilligerswerk etc.)
- Weigering zonder goede reden: maatregel (korting of stop uitkering)

Bijzondere bijstand:
- Voor onverwachte, noodzakelijke kosten die niet uit reguliere bijstand betaald kunnen
- Bijv.: tandartskosten, ziekenhuiskosten zonder vergoeding, woonkosten
- Gemeente beoordeelt individueel
- Niet iedere gemeente kent dezelfde bijzondere bijstand

Langdurigheidstoeslag (individuele inkomenstoeslag):
- Voor mensen die ≥ 3 jaar bijstand ontvangen zonder kans op werk
- Jaarlijks bedrag boven de bijstand (gemeente stelt hoogte vast)

IOAW en IOAZ: oudere vangnetregelingen

IOAW EN IOAZ — KENMERKEN

IOAW (Inkomensvoorziening Oudere Arbeidsongeschikten en Werklozen):
Doelgroep: werknemers ≥ 60 jaar die WW uitgeput hebben (of WAO/WIA beëindigd)
Hoogte: tot sociaal minimum (niet afhankelijk van vermogen — anders dan bijstand)
Uitvoerder: gemeente
Aanvraag: bij gemeente, na afloop WW-periode
Geen vermogenstoets: iemand met eigen woning kan toch IOAW ontvangen

IOAZ (Inkomensvoorziening Oudere en gedeeltelijk AO gewezen Zelfstandigen):
Doelgroep: zelfstandigen ≥ 55 jaar die bedrijf moeten beëindigen
Hoogte: tot sociaal minimum
Uitvoerder: gemeente
Verschil met bijstand: ook voor ex-zelfstandigen (bijstand is voor werknemers)

Inkomensafhankelijke regelingen (toeslagen)

TOESLAGENSTELSEL — OVERZICHT 2026

Toeslag              | Doel                    | Uitvoerder
---------------------|-------------------------|--------------------
Zorgtoeslag          | Compensatie zorgpremie  | Belastingdienst/Toeslagen
Huurtoeslag          | Compensatie huurlasten  | Belastingdienst/Toeslagen
Kinderopvangtoeslag  | Compensatie opvang      | Belastingdienst/Toeslagen
Kindgebonden budget  | Aanvulling kinderbijslag| Belastingdienst/Toeslagen

Kenmerken:
- Inkomensafhankelijk: hogere inkomsten → lagere toeslag (of geen)
- Voorschot op basis van geschat inkomen → definitieve vaststelling jaar erna
- Te hoog voorschot: terugbetalen (toeslagenproblematiek!)
- Aanvragen via DigiD op toeslagen.nl

> EXAMTIP: Het onderscheid verzekering/voorziening/toeslag loopt op niveau 4 door in examenvragen. Verzekeringen zijn premiegefinancierd en gekoppeld aan arbeidsverleden. Voorzieningen zijn belastinggefinancierd zonder premieeis. Toeslagen zijn inkomensafhankelijke aanvullingen, geen vervanging van inkomen.

Financieringssystematiek: premies in de loonaangifte

PREMIESTROMEN BIJ VGS (MAANDELIJKSE LOONAANGIFTE)

Werkgeverspremies (VGS betaalt, niet zichtbaar op loonstrook WN):
- AWf-premie (WW): laag % voor vaste WN, hoog % voor flex
- Whk-premie (WGA/ZW): gedifferentieerd per sector
- IAB Zvw: 6,51% over max. € 71.628 (inkomensafhankelijke bijdrage zorg)
- Premie Aof (Arbeidsongeschiktheidsfonds): financiert AO-uitkeringen

Werknemerspremies (ingehouden op loon WN):
- AOW-premie: 17,90% (via gecombineerde heffingskorting)
- ANW-premie: onderdeel gecombineerde heffing
- Wlz-premie: 9,65% (via gecombineerde heffing)
- Zvw: geen aparte WN-premie (nominale premie betaalt WN rechtstreeks
  aan verzekeraar; IAB betaalt werkgever)

Totaal loonkosten werkgever = bruto loon + werkgeverspremies
Totaal netto WN = bruto loon - loonbelasting/premies volksverzekeringen

Missie

STORY: Karin wil een sociaal-zekerheidsoverzicht maken voor alle VGS-medewerkers: welke premies betaalt VGS voor elke medewerker, en wat zijn de totale loonkosten inclusief werkgeverspremies? Ze maakt een premieoverzicht in Excel zodat de directeur het totale kostenplaatje begrijpt.

Stap 1 — Breng de premiestructuur in kaart

PREMIEOVERZICHT VGS PER CATEGORIE (2026)

Premiesoort          | Grondslag          | %     | Betaler
---------------------|--------------------| ------|----------
AWf laag (vast)      | SV-loon max 71.628 | 2,64% | Werkgever
AWf hoog (flex)      | SV-loon max 71.628 | 7,64% | Werkgever
IAB Zvw              | SV-loon max 71.628 | 6,51% | Werkgever
Aof basispremie      | SV-loon max 71.628 | ~6,5% | Werkgever
Whk (sectorpremie)   | SV-loon            | var.  | Werkgever
AOW+ANW+Wlz (gecomb) | Box 1 max 38.441  |~27,55%| Werknemer (via loonheffing)

Stap 2 — Bereken de totale loonkosten per medewerker

LOONKOSTENBEREKENING VGS — MEDEWERKER AHMED (VAST CONTRACT, 2026)

Bruto maandloon Ahmed:             € 3.000
Jaarsalaris (incl. vakantiegeld):  € 3.000 × 12 × 1,08 = € 38.880

Werkgeverspremies per jaar:
AWf laag (2,64%):    € 38.880 × 2,64% =  € 1.026
IAB Zvw (6,51%):     € 38.880 × 6,51% =  € 2.531
Aof basispremie (~6,5%): € 38.880 × 6,5% = € 2.527
Whk sectorpremie (bijv. 0,8%): € 38.880 × 0,8% = € 311

Totale werkgeverspremies: ca. € 6.395 per jaar
Totale loonkosten Ahmed:  € 38.880 + € 6.395 = ± € 45.275 per jaar

Loonkostenmultiplier: € 45.275 / € 38.880 = 1,164 (ca. 16,4% opslag)

Stap 3 — Maak het Excel-premieoverzicht voor alle VGS-medewerkers

EXCEL-STRUCTUUR PREMIEOVERZICHT

Kolom A: Naam medewerker
Kolom B: Bruto maandloon
Kolom C: Contracttype (vast/flex — dropdown)
Kolom D: Jaarsalaris incl. vakantiegeld (=B*12*1,08)
Kolom E: AWf-premie (=ALS(C="vast"; D*2,64%; D*7,64%))
Kolom F: IAB Zvw (=D*6,51%)
Kolom G: Aof-premie (=D*6,5%)
Kolom H: Whk-sectorpremie (=D*0,8%)  ← pas % aan naar actueel sectortarief
Kolom I: Totale WG-premies (=SOM(E:H))
Kolom J: Totale loonkosten (=D+I)
Kolom K: Loonkostenmultiplier (=J/D — als percentage)

Onderaan totaalrij per kolom.
Conditionale opmaak: flex-contracten oranje markeren (hogere AWf-premie).

Stap 4 — Stel een vergelijking op: vast vs flex voor VGS

VERGELIJKING VAST VS FLEX CONTRACT VGS (PER MEDEWERKER, JAARLOON € 36.000)

                      Vast contract    Flex contract    Verschil
Bruto jaarloon:       € 36.000         € 36.000
AWf-premie WG:        € 950            € 2.750          -€ 1.800
Overige premies WG:   € 5.000          € 5.000
Totale WG-premies:    € 5.950          € 7.750
Totale loonkosten:    € 41.950         € 43.750         -€ 1.800

Conclusie:
Vast contract is goedkoper voor VGS: € 1.800 per medewerker per jaar
(bij jaarloon € 36.000, verschil premiepercentage 5%)

Niet financieel mee te nemen: flexibiliteitsvoordeel bij flex
→ Karin adviseert directeur: financieel gezien vaste contracten aantrekkelijker

Sla op als `VGS_premieoverzicht_stelsel_2026.xlsx`.