Wat je jezelf moet betalen

Concepts

"Goed," zei Willem de volgende ochtend, en hij had het oranje boek al opengeslagen op de juiste pagina toen ze binnenkwam. "Gisteren wist je wíé Alex is. Een dga, de baas die ook werknemer is, die zijn eigen loon bepaalt. Vandaag het mooiste stuk. Hoeveel hij zichzelf op zijn minst moet betalen, of hij wil of niet."

Majorieke hing haar jas op en ging zitten, en ze haalde gisteren terug, het gevaar dat ze samen hadden ontdekt. Een dga kon zichzelf bijna geen loon geven om de loonheffing te ontlopen, en daar moest iets tegen zijn. "Het gevaar was," zei ze, "dat Alex zichzelf een paar honderd euro loon zou kunnen geven, bijna niks, om weinig loonheffing te betalen. En het geld dan op een andere, voordeligere manier uit zijn bv zou halen. En dat is oneerlijk tegenover iedereen die wel gewoon over zijn loon belasting betaalt."

"Precies waar we gebleven waren." Willem knikte. "En nu de oplossing. De Belastingdienst heeft een regel gemaakt die zegt: een dga moet zichzelf een gebruikelijk loon geven. Een loon dat gebruikelijk is voor het werk dat hij doet. Hij mag zichzelf niet arm rekenen. Hij moet zichzelf betalen wat iemand met zijn werk en zijn verantwoordelijkheid normaal gesproken zou verdienen." Hij keek haar aan. "Dat heet het gebruikelijk loon. En de regel eromheen heet de gebruikelijkloonregeling."

*Gebruikelijk loon.* Majorieke proefde het, en het woord zei precies wat het deed. Een loon dat gebruikelijk is, normaal, wat je zou verwachten. Niet een loon dat de baas zelf laag mocht zetten, maar een loon dat paste bij het werk. "Dus de Belastingdienst zegt eigenlijk," zei ze, "je mag jezelf niet minder betalen dan wat normaal is voor jouw werk. Je kunt jezelf niet kunstmatig arm maken. Er is een ondergrens, en die ondergrens is wat gebruikelijk is." Willem knikte. "Precies. Het is een minimum. Alex mag zichzelf meer betalen als hij wil, dat is zijn zaak. Maar hij mag niet minder dan het gebruikelijk loon, want dan ontloopt hij de heffing, en dat staat de Belastingdienst niet toe."

Ze dacht aan Henk, die op dat moment buiten een pallet stond te verplaatsen, en aan hoe anders zijn positie was. "Henk kan dit niet, bedoel ik," zei ze. "Henk kan niet zeggen: ik geef mezelf maar weinig loon. Want Henk bepaalt zijn loon niet. Dat spreekt hij af met Alex, en daarmee is het klaar. Hij heeft geen knop om aan te draaien." Willem knikte. "Precies dat is het verschil. Henk is een gewone werknemer. Zijn loon is wat is afgesproken, en hij kan er niets aan veranderen om de heffing te ontlopen, want hij heeft geen macht over het bedrijf. Hij krijgt zijn loon en betaalt zijn heffing, en daar houdt het op." Hij keek haar aan. "De gebruikelijkloonregeling bestaat alleen voor wie wél aan die knop kan draaien. Voor de dga, die zijn eigen loon bepaalt. Voor Henk is er geen regel nodig, want Henk heeft de macht niet om zich arm te rekenen. De regel is er precies voor de mensen die de macht hebben die anderen niet hebben." Majorieke knikte, en ze zag de logica. De regel was geen straf voor de baas, maar een tegenwicht voor zijn macht. Waar Henk geen knop had, had Alex er een, en juist daarom moest er voor Alex iets zijn dat Henk niet nodig had.

"En hoe weet je wat gebruikelijk is?" vroeg ze, want dat was meteen de volgende vraag. "Voor de een is een normaal loon iets heel anders dan voor de ander. Een directeur van een groot bedrijf verdient meer dan de baas van een klein zaakje. Hoe bepaal je wat gebruikelijk is voor Alex?"

"Daar zit de slimheid van de regel." Willem boog naar voren. "De Belastingdienst zegt niet zomaar een bedrag. Die zegt: het gebruikelijk loon is het hóógste van drie bedragen. Je kijkt naar drie dingen, en je neemt de hoogste." Hij hief drie vingers en vouwde ze een voor een uit. "Het eerste: het loon uit de meest vergelijkbare dienstbetrekking. Wat zou iemand met ongeveer hetzelfde werk als Alex verdienen, maar dan gewoon in loondienst? Dat is het loon dat bij zijn werk hoort." Hij keek haar aan. "Het tweede: het loon van de best betaalde gewone werknemer in het bedrijf. Een dga hoort niet minder te verdienen dan zijn best betaalde personeelslid, want hij is de baas. Verdient iemand in dienst meer dan de directeur, dan klopt er iets niet." Hij vouwde de derde vinger uit. "En het derde: een vast bedrag dat de wet noemt. Een soort bodem, een minimum dat altijd geldt. Voor dit jaar is dat achtenvijftigduizend euro."

Majorieke schreef de drie naast elkaar in haar hoofd, en ze controleerde of ze het goed had. "Dus drie bedragen," zei ze. "Eén, wat iemand met hetzelfde werk in loondienst zou verdienen. Twee, het loon van de hoogstbetaalde gewone werknemer in het bedrijf. En drie, dat vaste bedrag van achtenvijftigduizend. En je neemt niet het gemiddelde, en niet de laagste, maar de hóógste van die drie." Willem knikte met nadruk. "De hoogste. Dat is de kern. De regel is streng juist omdat hij de hoogste neemt, niet de laagste. Een dga kan niet zeggen: ik neem het laagste van de drie. Hij moet minimaal het hoogste betalen. Daarom werkt de regel. Hij sluit de ontsnappingsroutes af."

Voor ze verderging, wilde ze het zelf even narekenen waarom er drie waren en niet één, want ze had gemerkt dat ze een regel pas echt vasthad als ze begreep waarom hij zo was opgebouwd en niet anders. Eén vast bedrag zou te grof zijn, zag ze, want het zou geen rekening houden met het verschil tussen een kleine zaak en een grote onderneming. Alleen het vergelijkbare loon zou lastig zijn, want dat moest je elke keer inschatten en het was vatbaar voor discussie. En alleen het loon van de meestverdienende werknemer zou raar uitpakken bij een eenmansbedrijf zonder ander personeel. Elk van de drie had een zwakte als je hem alleen gebruikte. Maar samen, met de regel dat je de hoogste neemt, dekten ze elkaars gaten. Het was geen willekeurige stapel van drie. Het was een doordachte combinatie waarin elk bedrag een ander gat dichtte.

Majorieke voelde hoe slim het in elkaar zat, en ze zag waarom de drie samen sterker waren dan elk apart. "Het is slim," zei ze langzaam. "Want stel, het vaste bedrag was er alleen. Dan zou een directeur van een groot, rijk bedrijf weg kunnen komen met achtenvijftigduizend, terwijl iemand met zijn werk normaal vijf keer zoveel verdient. Dat zou te laag zijn. Daarom kijk je ook naar wat vergelijkbaar werk oplevert." Ze dacht door. "En het tweede, het loon van de hoogstbetaalde werknemer, dat vangt het geval af waar de baas zichzelf minder geeft dan zijn eigen personeel. Want dat zou raar zijn, dat een knecht meer verdient dan de baas." Willem keek haar aan met onverholen plezier. "Je ziet het helemaal. De drie samen dekken alle gaten. Het vaste bedrag is de bodem, voor de kleine gevallen. Het vergelijkbare loon vangt de grote, dure functies. En het loon van de meestverdienende werknemer vangt de gevallen waarin de baas zich kunstmatig onder zijn eigen personeel zet. Drie sloten op één deur."

"En dat vaste bedrag," vroeg ze, "achtenvijftigduizend, is dat elk jaar hetzelfde? Of verandert het?" Willem schudde zijn hoofd. "Het verandert. Het wordt elk jaar bijgesteld, meestal een beetje omhoog. Vorig jaar was het lager, dit jaar achtenvijftigduizend. Je moet dus elk jaar het actuele bedrag opzoeken, niet uit je hoofd een oud getal gebruiken." Hij keek haar aan. "Dat geldt voor zoveel in ons vak. De bedragen en percentages veranderen jaarlijks. De regel blijft, het getal schuift. Onthoud de regel, zoek het getal op. Voor dit jaar is het achtenvijftigduizend, en dat staat in de tabellen achter in het boek, bij de bedragen die jaarlijks worden vastgesteld."

Majorieke knikte, en ze legde het zo weg, de regel vast in haar hoofd, het bedrag als iets om op te zoeken. Het hoogste van drie: vergelijkbaar loon, meestverdienende werknemer, en het vaste bedrag dat dit jaar achtenvijftigduizend was. "En voor Alex," vroeg ze, "hoe pakt dat uit? Wat is zíjn gebruikelijk loon?" Willem leunde achterover. "Dat is een mooie oefening, en het laat zien hoe de regel in de praktijk werkt. Laten we kijken. Alex runt een bedrijf van een stuk of tien man. Wat zou iemand verdienen die zo'n bedrijf leidt, in loondienst, als directeur in dienst van een ander? Stel, dat is rond de tachtigduizend. Dat is het eerste bedrag." Hij keek haar aan. "Het tweede, de meestverdienende gewone werknemer. Wie verdient hier het meest na Alex? Een ervaren projectleider misschien, een goede vakman, zeg rond de zestigduizend. Dat is het tweede bedrag. En het derde, het vaste bedrag, achtenvijftigduizend." Hij tikte op tafel. "Drie bedragen: tachtigduizend, zestigduizend, achtenvijftigduizend. Welke neem je?"

Majorieke wist het meteen. "De hoogste," zei ze. "Tachtigduizend. Het vergelijkbare loon is het hoogst, dus dat wordt zijn gebruikelijk loon. Minimaal tachtigduizend moet Alex zichzelf betalen, ook al zou hij liever minder nemen." Willem knikte. "Precies. In dit voorbeeld wint het vergelijkbare loon. Het vaste bedrag en het loon van de werknemer liggen er allebei onder, dus die tellen niet. Het gebruikelijk loon van Alex is minstens tachtigduizend. Daar mag hij niet onder, hoe graag hij ook minder loonheffing zou betalen." Hij keek haar aan. "En zie je hoe het vaste bedrag hier eigenlijk niet meedoet? Achtenvijftigduizend is de bodem, maar bij Alex ligt het vergelijkbare loon hoger, dus de bodem doet er niet toe. De bodem telt vooral bij de kleine gevallen, waar geen hoger bedrag boven uitkomt. Bij een grotere directeur wint bijna altijd het vergelijkbare loon."

Majorieke knikte langzaam, en ze zag de hele machine draaien. Drie bedragen vergelijken, de hoogste pakken, dat werd het minimum. Het was geen ingewikkelde som, maar een vergelijking, en de uitkomst hing af van het bedrijf en het werk. "Het is bijna geen rekenen," zei ze. "Het is vergelijken. Je legt drie bedragen naast elkaar en je pakt de hoogste. De moeilijkheid zit niet in de som, maar in het bepalen van die eerste twee bedragen. Want wat verdient iemand met vergelijkbaar werk, en wie is de meestverdienende werknemer, dat moet je uitzoeken." Willem keek haar aan, en hij knikte traag. "Daar zit de echte kunst. Het vaste bedrag staat in het boek, dat is makkelijk. Maar het vergelijkbare loon inschatten, dat is een vak apart. Daar kan de Belastingdienst het ook mee oneens zijn, en dan moet je het onderbouwen, met cijfers, met vergelijkingen. Dat is het werk van een specialist. Maar de regel zelf, het hoogste van de drie, die ken je nu, en die is voor iedereen hetzelfde."

Ze trok het boek naar zich toe en las het stuk over de berekening van het gebruikelijk loon, en daar stond het, precies zoals Willem het had verteld. Dat het gebruikelijk loon het hoogste is van een aantal bedragen: honderd procent van het loon uit de meest vergelijkbare dienstbetrekking, het loon van de meestverdienende werknemer van de werkgever of een verbonden vennootschap, en een vast bedrag dat de wet noemt. Ze las het achtenvijftigduizend zwart op wit, en het bevestigde wat ze net had geleerd. Het stond er juridischer dan Willem het had verteld, met termen als verbonden vennootschap en meest vergelijkbare dienstbetrekking, maar de kern was dezelfde. Het hoogste van drie.

Haar oog viel ook op een zinnetje over wanneer het loon werd genoten, en het verbaasde haar. "Hier staat iets geks," zei ze. "Dat het fictieve loon van een dga wordt genoten op eenendertig december. Waarom op die ene dag?" Willem leunde achterover. "Dat is een mooi detail, en het laat zien hoe de regeling werkt voor een dga die zichzelf misschien te weinig heeft betaald. Stel dat Alex zichzelf het hele jaar maar een klein loon heeft uitgekeerd, minder dan zijn gebruikelijk loon. Dan zegt de Belastingdienst aan het eind van het jaar: er ontbreekt nog een stuk. Het verschil tussen wat hij zichzelf heeft betaald en wat gebruikelijk is, dat wordt geacht alsnog loon te zijn." Hij keek haar aan. "Dat ontbrekende stuk is fictief loon. Fictief, want het is niet echt uitbetaald, maar het telt wel als loon. En dat fictieve loon wordt geacht te zijn genoten op de laatste dag van het jaar, eenendertig december. Op die dag wordt het aangegeven, met de loonheffing erover." Majorieke knikte langzaam. "Dus als de baas zichzelf te weinig heeft gegeven, wordt het tekort aan het eind van het jaar alsnog als loon bijgeboekt, op papier, op de laatste dag, en daar betaalt hij dan alsnog heffing over." Willem knikte. "Precies. Het fictieve loon is het gereedschap waarmee de regeling tanden krijgt. Je kunt niet ontsnappen door jezelf te weinig te betalen, want aan het eind van het jaar wordt het verschil alsnog belast. Het hoeft niet eens op je rekening te zijn gestort. Het telt als loon omdat het gebruikelijk was, of het nou is uitbetaald of niet." Majorieke legde dat naast de bijtelling, want het leek erop, een bedrag dat als loon telde zonder dat het op de rekening verscheen, alleen om er belasting over te kunnen rekenen. Het was dezelfde gedachte, ontdekte ze, een papieren loon om het systeem eerlijk te houden.

Er stond ook iets bij over uitzonderingen, las ze, gevallen waarin het loon lager mocht. "Hier staat dat het soms lager mag," zei ze. "Als je aannemelijk maakt dat het vergelijkbare loon lager is dan achtenvijftigduizend. Hoe zit dat?" Willem knikte. "Dat is de andere kant. Stel dat iemand een heel klein bedrijf heeft, of een startend bedrijf dat nog bijna niets verdient, of een onderneming die verlies lijdt. Dan kan dat vaste bedrag van achtenvijftigduizend te hoog zijn, want het bedrijf kan het gewoon niet betalen. In dat soort gevallen mag je onder de bodem, als je kunt aantonen dat het echt niet anders kan." Hij keek haar aan. "Maar let op het woord: aantonen. De bewijslast ligt dan bij de dga. Hij moet aannemelijk maken dat een lager loon gerechtvaardigd is. Anders geldt gewoon het hoogste van de drie. De uitzondering is er voor de echte gevallen, niet om de regel te ontduiken." Majorieke knikte en legde de uitzondering opzij als een randje, iets voor de startende of verlieslijdende bedrijven, met de bewijslast bij de baas. De hoofdregel had ze, en die was streng. De uitzondering was voor wie echt niet anders kon.

Ze leunde achterover en keek naar de drie bedragen die ze had opgeschreven, en ze voelde de voldoening van een onderwerp dat helemaal rond was. Gisteren had ze geleerd wie Alex was, een dga. Vandaag wist ze ook hoeveel hij zichzelf op zijn minst moest betalen, en waarom, en hoe je dat bepaalde. De draad die maanden geleden bij de auto was blijven liggen, was nu helemaal afgewikkeld, van begin tot eind. "Het is mooi," zei ze tegen Willem, "hoe het allemaal terugkomt op hetzelfde idee. Eerlijkheid. Bij de auto, de bijtelling, zodat de baas niet belastingvrij privé rijdt. En hier, het gebruikelijk loon, zodat de baas zich niet arm rekent. Het is steeds hetzelfde. Zorgen dat de baas niet ontkomt aan wat iedereen wel betaalt." Willem keek haar aan, en er kwam iets warms in zijn blik. "Dat je dat ziet, die rode draad, dat is wat een vakvrouw onderscheidt van iemand die alleen regels uit het hoofd leert. De regels zijn verschillend, maar de gedachte erachter is steeds dezelfde. Gelijkheid. Dat niemand ontkomt aan wat de rest wel draagt, ook de baas niet, juist de baas niet." Hij sloeg het boek dicht. "En die gedachte herkennen, dat is het halve werk. De rest zoek je op."

Aan het eind van de ochtend liep Alex langs, en deze keer was Majorieke degene die hem staande hield. "Ik heb je gevraagd of je wilde weten wat je jezelf betaalt," zei ze. "Nou. Er is een regel die zegt dat je jezelf minstens een gebruikelijk loon moet geven. Het hoogste van drie bedragen: wat iemand met jouw werk in loondienst zou verdienen, het loon van je best betaalde werknemer, of een vast minimum van achtenvijftigduizend dit jaar. Je mag jezelf niet minder geven dan dat." Alex keek haar aan, half lachend, half onder de indruk. "Dus de Belastingdienst bepaalt eigenlijk wat ik mezelf op zijn minst moet betalen?" Majorieke knikte. "In zekere zin wel. Je mag meer, maar niet minder. Anders zou je de heffing kunnen ontlopen, en dat staan ze niet toe." Alex schudde zijn hoofd, maar hij glimlachte. "Ik dacht dat ik mijn eigen baas was." Majorieke lachte. "Dat ben je ook. Behalve in dit ene." En Alex liep door, en Willem keek haar weer na met die blik, en zei: "Je hebt de baas net iets uitgelegd over zijn eigen positie dat hij waarschijnlijk nog nooit zo helder heeft gehoord. Dat is geen kleinigheid."

In de aprilzon, op weg naar huis, dacht Majorieke aan de rode draad die Willem had genoemd, aan de eerlijkheid die overal onder zat. Ze had het vak leren kennen als een wirwar van regels en tabellen en percentages, los van elkaar, elk apart te leren. Maar steeds vaker zag ze dat er één gedachte onder lag, een soort handtekening die overal terugkwam. Dat iedereen meebetaalt naar wat hij heeft. Dat niemand ontkomt, ook de machtigen niet, ook de baas niet. Het was geen kille verzameling regels meer voor haar. Het was een systeem met een gedachte erin, en die gedachte beviel haar, want hij was rechtvaardig.

Thuis vertelde ze Bram over het gebruikelijk loon, over hoe zelfs de baas niet zomaar zijn eigen loon mocht bepalen. Bram, die altijd had gedacht dat een eigen bedrijf vooral vrijheid betekende, vond het verrassend. "Dus zelfs als je je eigen baas bent, mag je jezelf niet zomaar onderbetalen?" Majorieke schudde haar hoofd. "Niet om de belasting te ontlopen. Er is een minimum. Het hoogste van drie bedragen." Bram dacht erover na. "Dat is eigenlijk wel eerlijk. Anders zou iedereen met een eigen bv zich arm rekenen." Majorieke knikte, en ze besefte dat hij in één zin had gezegd wat de hele regeling bestond. "Dat is precies waarom hij bestaat," zei ze. "Om te voorkomen dat de mensen met de meeste vrijheid de minste belasting betalen." En buiten kleurde de avond, en ze voelde zich tevreden, niet alleen omdat ze weer iets had geleerd, maar omdat een draad die ze lang geleden had moeten loslaten vandaag eindelijk helemaal was afgewikkeld, tot op het laatste eind.